De taak van literatuur en kunst in het huidige tijdsgewricht
De toekomst van de literatuur is de tekst van de achtste Joost Zwagerman Lezing zoals deze op dinsdagavond 18 november 2025 door auteur Ilja Leonard Pfeijffer is uitgesproken in Theater De Vest in Alkmaar.
De publicatie van deze tekst past binnen de viering van de tweeëndertigste editie van de Internationale dag van het boek en de auteursrechten, georganiseerd onder de auspiciën van UNESCO, ook bekend als de Wereldboekendag, op donderdag 23 april 2026.
De toekomst van de literatuur is een prikkelende beschouwing op wat literatuur vandaag betekent en waar ze naartoe evolueert in een snel veranderende wereld. Ilja Leonard Pfeijffer combineert daarin cultuurkritiek met een verdediging van de literaire traditie.
Een centrale gedachte in zijn betoog is dat literatuur altijd onder druk heeft gestaan van nieuwe media, maar telkens heeft overleefd. Waar vroeger bijvoorbeeld de roman werd bedreigd door film of televisie, is dat nu door digitale media, sociale netwerken en vluchtige vormen van communicatie. Toch ziet Pfeiffer dit niet als het einde van de literatuur maar eerder als een nieuwe fase waarin haar rol scherper wordt afgebakend.
Hij benadrukt dat literatuur iets biedt wat andere media moeilijk kunnen vervangen: traagheid, diepgang en complexiteit. In een tijd waarin informatie steeds sneller en oppervlakkiger wordt geconsumeerd, kan literatuur juist een tegenwicht vormen. Lezen en schrijven vragen volgehouden aandacht en verbeelding, en precies daarin schuilt volgens hem de blijvende waarde.
Daarnaast uit Pfeijffer kritiek op de commercialisering van de boekenmarkt. Hij stelt dat economische logica steeds meer bepaalt wat er gepubliceerd en gelezen wordt, waardoor risicovolle of experimentele literatuur minder kansen krijgt. Hij pleit ervoor dat schrijvers trouw blijven aan hun artistieke ambities in plaats van zich aan te passen aan de markt.
Een ander punt is de rol van de schrijver. Pfeijffer ziet de auteur niet als iemand die simpelweg verhalen produceert voor consumptie, maar als een intellectueel die de werkelijkheid onderzoekt, bevraagt en vormgeeft. Literatuur heeft volgens hem dus ook een kritische en maatschappelijke functie.
Tot slot is zijn visie niet pessimistisch, maar eerder strijdvaardig. De toekomst van de literatuur hangt volgens hem af van lezers en schrijvers die bereid zijn om te blijven investeren in kwaliteit en aandacht. Literatuur zal misschien een kleinere plaats innemen in de samenleving, maar kan daardoor juist autonomer en betekenisvoller worden.
Op pagina's 39-40 klinkt het als volgt: "Dus wat moeten wij doen? Wat is onze taak als lezers, schrijvers, uitgevers, redacteuren, publiciteitsmedewerkers, vertegenwoordigers, foreign right officers, agenten, managers, boekverkopers en bibliothecarissen? Ten eerste moeten wij ons door de tijdgeest geen irrelevantie laten aanpraten. We dienen met trots te beseffen dat wij de schatbewaarders zijn van het geheugen van menselijke ervaringen en we dienen ons bewust te zijn van de verantwoordelijkheid die wij hiermee dragen in verwarrende en onzekere tijden, waarin grote behoefte bestaat aan waarachtigheid en waarheid. Ten tweede dienen wij ons te realiseren dat wij de hogepriesters zijn van de aandacht en dat wij als zodanig het geheim kennen van een zacht glanzend edelmetaal dat bijzonder zeldzaam is geworden. Het is onze taak om de waarde van aandacht te kennen en kenbaar te maken. Onze corebusiness is aandacht."
Met deze lezing bewijst Ilja Leonard Pfeijffer eens te meer dat hij naast het schrijven van moderne klassiekers La Superba, Grand Hotel Europa en Alkibiades ook uitblinkt in het domein van essayistisch proza. In eerdere leestips besprak ik al zijn essay Ondraaglijke lichtheid (2019) en de bundeling van krantencolumns Absolute democratie (2026).
