Een levensveranderende reis van een vader en zijn zoon

Een odyssee (2017) is een boek dat je spelenderwijs meeneemt naar de wereld van de Griekse helden van weleer, toen stervelingen, goden en halfgoden samen over het leven beslisten.

De Odyssee, over de jarenlange dwalingen van Odysseus na de Trojaanse oorlog, zal iedereen bekend in de oren klinken en menigeen zal het verhaal wel ooit gelezen hebben (of deze week gezien hebben in de bioscoop in de meesterlijke verfilming door Christopher Nolan). Of gehoord hebben van Penelope, de vrouw van Odysseus, die al jaren vrijers van zich afsloeg omdat ze op haar man wachtte.

Auteur Daniel Mendelsohn heeft dit mythische verhaal gebruikt om de zoektocht naar een vader-zoonrelatie uit te diepen: een hedendaagse odyssee verweven met die van Homeros. Het is een prachtig verhaal geworden over Daniel Mendelsohn, professor in klassieke talen, die een college geeft over de Odyssee. Daniels vader, Jay, 81 jaar, vraagt of hij de colleges mag bijwonen. Zijn zoon geeft schoorvoetend toestemming: zou de oude man te midden van de studenten hem niet voor schut zetten?

Jay is namelijk niet de makkelijkste vader. Moeilijk in het tonen van affectie, een betweter en een man met harde oordelen. Ooit om onduidelijke redenen gestopt in de collegezalen, waarna hij zich toelegde op wiskundig werk in de ruimtevaartwereld. Het Oudgrieks en Latijn waren snel vergeten. Tot op de dag dat hij zich aanmeldde voor de colleges over Odysseus.

In de colleges worden stuk voor stuk de boeken (hoofdstukken) van de Odyssee doorgelopen. Ze zijn de ruggengraat van het boek, waarbij allerlei vragen worden opgeworpen over de held, die volgens Daniels vader helemaal geen held was, en er wordt nog veel meer uitgelegd over dit antieke gedicht, duizenden jaren geleden geschreven. Maar zodra de gelegenheid of aanleiding daar is, schiet de schrijver een zijpad in, om diezelfde vragen over zijn vader te stellen, die kennelijk nog heel wat vraagtekens in zijn leven heeft.

De verhandelingen over Odysseus zijn ronduit boeiend. Misschien heb je op het einde niet alle 12.000 versregels gelezen waaruit dit heldenepos bestaat, maar je kunt dan niet meer zeggen dat je niets van Odysseus en zijn mythische reis weet.

Ook het verhaal over Daniels vader mag er zijn. Opgegroeid in het arme Brooklyn, New York, wist hij op te klimmen tot een gerespecteerde werknemer, ergens in de geheime krochten van computer- en rakettenbouwers. Via herinneringen aan bezoeken aan familieleden en vrienden weet Daniel zijn vaders leven enigszins te reconstrueren, op zoek naar antwoorden over het karakter van zijn grumpy old man.

Na het college volgt hun eigen Odyssee: een reis. Per cruiseboot langs plekken in of aan de Middellandse zee waar Odysseus ooit voet aan wal zette. Voor Daniel een verrassende reis, omdat hij opeens met een andere kant van zijn vader wordt geconfronteerd.

Het is duidelijk, dit verhaal gaat over twee verloren vaders: de een als straf verdwaald na een oorlog, de ander nooit echt goed begrepen. Telemachus, zoon van de Griekse held, kan zijn vader op het einde in de armen sluiten. Ook Daniel kan voor het eerst in zijn leven Jay omhelzen. Zijn weerbarstige, afstandelijke vader, moegestreden door de odyssee van zijn leven.

Je hoeft de Odyssee niet te hebben gelezen om het verhaal te volgen. Voor de lezers die het boek al kennen is het minstens zo leerzaam. Hier komen literatuur en memoires samen in een prachtige reis door colleges over een van de Griekse helden, waarover we nog eeuwig kunnen debatteren.

Een odyssee is heerlijke lectuur. Het is alsof je een lange, briljante tekstverklaring leest, en ook nog eens van een heel bijzondere tekst, maar dan verteld als een roman, een ontroerende komedie, door de ongerijmde aanwezigheid van de vader, die tijdens het werkcollege vaak hilarische en verbazend pertinente opmerkingen maakt.

Ter afronding van deze leestip, citeer ik enkele centrale zinnen uit het boek die me als oud-docent en als vader na aan het hart liggen, uit het hoofdstuk 'Nostos - Thuiskomst - april', p. 261:

"Van Fred begreep ik dat schoonheid en plezier bij onderwijs centraal staan. Want de best docent is degene die wil dat jij betekenis ontdekt in dingen die ook hem plezier hebben verschaft, zodat appreciatie van schoonheid langer zal leven dan hijzelf. In dat opzicht - omdat het allemaal voortkomt uit aanvaarding van de onvermijdelijkheid van de dood - is een goede docent zijn zoiets als een goede ouder zijn."