Wat kunnen wij van Montaigne leren ?

In deze leestip haal ik graag eens een eeuwenoud boek vanonder het stof dat me na aan het hart ligt en nog steeds bijzonder waardevol en relevant is. Niet om het in één ruk uit te lezen, maar om er af en toe een essay uit te herlezen, bijvoorbeeld uit boek I, hoofdstuk 26: 'Over de opvoeding van kinderen'.

Les Essais (1580) van Michel Eyquem de Montaigne zijn probeersels, proeven, pogingen om de werkelijkheid te bevatten en zijn leven vorm te geven. De zwaar door nierstenen geplaagde man laveert tussen een ascetisch bestaan en een blinde overgave aan genot. In dat ware midden vindt hij zijn vrolijke wijsheid, zichzelf bij elkaar schrijvend.

In zijn bibliotheek liet Montaigne op de draagbalken van het plafond inspirerende motto's aanbrengen van zijn geliefde Griekse en Romeinse auteurs. Het zijn evenveel handleidingen hoe te leven, zich staande te houden. Filosofie is geen leer maar een activiteit, een dagelijks gevecht. Deze man heeft met doordachte stijl gestreden.

Grote dank ben ik verschuldigd aan Laurent Meganck, mijn leraar Frans en geschiedenis in het Sint-Aloysiuscollege van Ninove, een begenadigd verhalenverteller, die - in de jaren 1978-1979 - in grote letters Que sais-je? op het bord schreef, ons liet kennismaken met de ideeën van Montaigne en zo de vonk heeft overgebracht.

Om deze leestip af te sluiten en als smaakmaker, citeer ik graag een passage uit het bovenvermelde essay 'Over de opvoeding van kinderen' op pagina 187-188 van de Nederlandse vertaling van Frank de Graaff, uitgegeven door Boom in 2001. (De oorspronkelijke Franse tekst lees je best in de integrale editie van de onvolprezen Bibliothèque de la Pléiade van uitgeverij Gallimard.)

"Wanneer iemand als een schoolmeester, zoals bij ons te doen gebruikelijk is, een groot aantal geesten, die in aard en vermogens zo verschillen, door middel van één en dezelfde leerstof en discipline probeert te drillen, is het geen wonder dat hij in die hele schare nauwelijks twee of drie kinderen vindt die enig normaal profijt uit zijn onderwijs trekken. (...)

Hij moet er voor zorgen dat de leerling alles door de zeef haalt en dat er niets is dat hij enkel op gezag en vertrouwen in zijn hoofd opneemt. De leerstellingen van Aristoteles moeten voor hem geen dogma zijn, evenmin als die van de Stoïcijnen of Epicureeërs. Men moet hem deze diversiteit van meningen voorleggen: als hij kan zal hij een keuze maken, en zo niet, dan zal hij blijven twijfelen. Alleen dwazen zijn altijd zeker en beslist. (...)

Want als hij zich op de grond van zijn eigen oordeel bij de denkbeelden van Xenophon en Plato aansluit, zijn dat niet meer hun denkbeelden maar de zijne. Wie een ander volgt, volgt niets. Hij vindt niets, ja hij zoekt zelfs niets. (...)

Hij moet niet hun voorschriften van buiten leren maar hun denkwijze in zich opzuigen. En als hij wil, kan hij gerust vergeten van wie die denkwijze is, als hij zich haar maar eigen weet te maken. Waarheid en rede zijn een gemeenschappelijk goed van allen en behoren niet méér toe aan degene die ze eerst heeft uitgesproken dan aan degene die ze na hem zegt. (...)

De bijen halen her en der de bloemen leeg, maar maken er vervolgens honing van, die geheel hun eigen werk is en niet langer thijm of marjolein: zo zal ook de leerling de aan anderen ontleende fragmenten omvormen en versmelten om er een geheel eigen werkstuk van te maken: zijn eigen oordeel. Dit te vormen is het enige doel van zijn opvoeding, zijn zwoegen en zijn studie.