De toch-niet-zo-norse filosoof

De wereld als wil en voorstelling (Die Welt als Wille und Vorstellung, gepubliceerd in 1818 en herwerkt in 1844) is het hoofdwerk van Arthur Schopenhauer en vormt een van de invloedrijkste filosofische teksten uit de 19de eeuw.

De bibliotheek van Oostende beschikt over de Nederlandse vertaling van Hans Driessen. Het loont zeker ook de moeite om de inleiding van Patricia de Martelaere te lezen, naast de toelichting door de vertaler.

Wie op 19 april 2025 in de De Grote Post heeft kunnen genieten van de schitterende monoloog Schopenhauer, gebracht door acteur Damiaan De Schrijver op een tekst van Stefaan Van Brabandt, zal misschien geprikkeld zijn om de filosoof Schopenhauer eens in zijn eigen bewoordingen te kunnen lezen.

Filosofische teksten zijn zelden licht verteerbare kost, maar wie de moeite doet om de integrale tekst van de vier boekdelen te lezen van De wereld als wil en voorstelling zal vaststellen dat de ideeën uit dit boek verrassend goed aansluiten bij de moderne psychologie en technologie. Het helpt ons als lezer dat Schopenhauer een begenadigd schrijver is, zijn stijl en betoogtrant zijn helder en duidelijk.

Schopenhauer stelt dat de wereld zoals wij die ervaren een 'voorstelling' is. Dat betekent dat alles wat wij waarnemen alleen bestaat zoals het verschijnt in ons bewustzijn. Ruimte, tijd en oorzakelijke verbanden zijn structuren van ons denken, geen eigenschappen van de werkelijkheid 'op zichzelf'. Met andere woorden, wij hebben geen directe toegang tot de werkelijkheid zoals die echt is, alleen tot hoe die aan ons verschijnt.

De originele bijdrage van Schopenhauer is het idee van de 'wil'. Achter de wereld van verschijnselen zit een blinde, irrationele kracht, de 'wil'. Deze wil is geen bewuste intentie maar een fundamentele drang tot bestaan, groei en zelfbehoud. Alles in de natuur, van zwaartekracht tot menselijk gedrag, is uitdrukking van die wil. Bij mensen uit die wil zich als verlangens, driften en emoties.

Schopenhauer staat bekend om zijn pessimistische visie. De wil zorgt voor een eindeloze cyclus van verlangen en frustratie. Wanneer een verlangen vervuld is, ontstaat verveling. Wanneer het niet vervuld is, lijden we. Geluk is dus tijdelijk en negatief (het verdwijnen van pijn), terwijl lijden de norm is.

Toch ziet Schopenhauer manieren om tijdelijk of gedeeltelijk aan de wil te ontsnappen. In het genieten van kunst (vooral muziek) kunnen we ons losmaken van persoonlijke verlangens en de wereld 'objectief' aanschouwen. Daarnaast kan het besef dat alle wezens dezelfde wil en hetzelfde lijden delen ons aanzetten tot moreel handelen uit 'medelijden'. De ultieme bevrijding ligt volgens Schopenhauer in het onderdrukken van verlangens, vergelijkbaar met boeddhistische idealen.

Wat Arthur Schopenhauer in de 19de eeuw beschreef, lijkt vandaag bijna versterkt door de alomtegenwoordige technologie. We hebben meer manieren dan ooit om te verlangen, maar niet per se om tevreden te zijn...

Tot slot laat ik de 'toch-niet-zo-norse filosoof' graag zelf aan het woord, in zijn woord vooraf bij de eerste druk, geschreven in Dresden in augustus 1818: "Het ligt in mijn bedoeling hier aan te geven hoe men dit boek moet lezen, wil men het optimaal begrijpen. Wat het wil overbrengen, is slechts één enkele gedachte. Niettemin heb ik, alle inspanningen ten spijt, geen kortere weg kunnen vinden om haar over te brengen dan dit hele boek."