Wat betekende het eigenlijk om Romeins keizer te zijn?

Mary Beard is bekend om haar vermogen om de klassieke oudheid toegankelijk te maken zonder de wetenschappelijke nuance te verliezen.

In haar boek Keizer van Rome. Heersen over het Romeinse Rijk (2023, vertaald uit het Engels Emperor of Rome. Ruling the Ancient Roman World) onderzoekt zij de vraag: wat betekende het eigenlijk om Romeins keizer te zijn?

Beard verzet zich tegen het traditionele beeld van de Romeinse keizers als een traditionele opeenvolging van geniale staatsmannen of krankzinnige tirannen zoals Nero, Caligula en Commodus. Volgens haar zijn veel van de sensationele verhalen over deze heersers afkomstig van vijandige antieke auteurs en moeten ze kritisch worden gelezen. Ze probeert feit en fictie van elkaar te scheiden en toont hoe politieke propaganda en geschiedschrijving elkaar beïnvloedden.

In plaats van de keizers chronologisch te behandelen, organiseert Beard haar boek rond enkele thema's. Hoe bestuurde een keizer dagelijks? Hoe was de relatie tussen de keizer en de senaat? Wie waren de mensen aan het hof en de vele medewerkers die het keizerlijke systeem draaiende hielden? Hoe zat het met de rechtspraak, de keizerlijke reizen en zijn publieke optredens? Hoe moeten we ons het klimaat van angst, de samenzweringen en de voortdurende dreiging van moord voorstellen? Wat weten we over het privéleven van de keizer en de grenzen tussen publiek en privé?

Door deze thematische aanpak ontstaat een beeld van het keizerschap als instituut en gaat het niet alleen over een geschiedenis van afzonderlijke personen.

Een van Mary Beards opvallendste conclusies is dat het Romeinse Rijk onmogelijk eeuwenlang had kunnen functioneren als het werkelijk werd bestuurd door uitsluitend waanzinnige despoten. Achter de spectaculaire verhalen ging een omvangrijk bestuurlijk apparaat met senatoren, ambtenaren, militairen, slaven en vrijgelatenen schuil. De keizer was weliswaar de spil van het systeem, maar kon niet zonder deze vele medewerkers.

Daarnaast laat de auteur zien dat de macht van de keizer paradoxaal was. Hij beschikte over vrijwel onbeperkte bevoegdheden, maar leefde voortdurend onder de dreiging van politieke intriges, publieke verwachtingen en mogelijke aanslagen.

Zoals ik al vermeldde in mijn eerdere leestips over drie andere boeken van Mary Beard (Pompeii, SPQR en We moeten het over de klassieken hebben), blinkt deze Britse classica ook in Keizer van Rome uit door de originele invalshoek, haar levendige schrijfstijl, humor en oog voor menselijke details. Tegelijkertijd blijft ze steeds uitleggen hoe historici met vaak onbetrouwbare bronnen omgaan.

Op pagina 380 schrijft ze het volgende: "Ik heb al vaak benadrukt dat het Oude Rome ons weinig te leren heeft, in de zin dat we er niet hoeven te zoeken naar pasklare oplossingen voor onze problemen. We moeten van de Romeinen geen antwoorden verwachten. Maar een verkenning van hun wereld helpt wel om met een andere blik naar de onze te kijken. Terwijl ik de afgelopen jaren aan 'Keizer van Rome' werkte, heb ik hard nagedacht over de alleenheerschappij als in wezen nep, als schijn, als een vertekenende lachspiegel. Die invalshoek heeft me geholpen de politieke cultuur van het oude Rome beter te begrijpen, en heeft me ook de ogen geopend voor de politiek van onze tijd."