Een sleuteltekst binnen het gelijkheidsfeminisme
Élisabeth Badinter (geboren in 1944 als Élisabeth Bleustein-Blanchet) schreef in 1986 met het boek L'un est l'autre. Des relations entre hommes et femmes een sleuteltekst binnen het gelijkheidsfeminisme. Ze daagt de lezer uit om voorbij simpele tegenstellingen te denken en gender te zien als een open, historisch en relationeel proces. Haar boek blijft relevant in hedendaagse debatten over gender, identiteit en gelijkheid. Vandaar dat ik het hier als leestip onder de aandacht wil brengen. Ik las dit boek voor het eerst toen het werd gepubliceerd en heb het nu, 40 jaar later, herlezen.
De kernstelling van deze Franse filosofe en feministe is dat mannen en vrouwen geen wezenlijk tegenovergestelde naturen hebben, maar dat hun verschillen historisch, cultureel en sociaal geconstrueerd zijn. De titel L'un est l'autre ("de een is de ander") suggereert wederzijdse afhankelijkheid en verwevenheid, in plaats van strikte polariteit.
Badinter verzet zich tegen het idee dat vrouwen van nature zorgzaam, passief en emotioneel zijn en dat mannen van nature actief, rationeel en agressief zijn. Volgens haar zijn dit mythes die door opvoeding, taal, wetenschap en allerlei instellingen worden geproduceerd.
Uiteraard erkent ze biologische verschillen, maar stelt dat die niet automatisch sociale rollen of psychologische eigenschappen bepalen. Ze waarschuwt dat het zogenaamde 'biologisch determinisme' een soort denken is dat ongelijkheid legitimeert door die ongelijkheid onvermijdelijk te maken.
Opvallend is dat Badinter ook kritisch is tegenover bepaalde feministische stromingen, vooral het 'feminisme van het verschil', want dit dreigt vrouwen opnieuw vast te zetten in traditionele rollen zoals zorg en moederschap.
In L'un est l'autre stelt de auteur dat vrouwelijkheid en mannelijkheid relationeel zijn: ze ontstaan in verhouding tot elkaar. Ze zijn historisch veranderlijk en worden aangeleerd.
Badinter besteedt aandacht aan opvoeding, taal, liefde, seksualiteit en ouderschap om te laten zien hoe diep gendernormen in het dagelijks leven zijn ingebed. Ze benadrukt ook dat mannen evenzeer gevangen zitten in beperkende rollen als vrouwen, bijvoorbeeld in het 'verbod' op kwetsbaarheid of zorgzaamheid.
Het uiteindelijke doel van Élisabeth Badinter is een samenleving waarin individuen niet worden vastgepind op sekse, waarin vrouwen en mannen vrij zijn om eigenschappen te ontwikkelen los van genderverwachtingen. Voor haar betekent gelijkheid gelijke toegang tot menselijkheid, niet gelijke rollen of identiteiten. Dit maakt het boek zowel filosofisch als politiek relevant.
Voor lezers die deze auteur nog willen ontdekken, vermeld ik graag dat het boek L'un est l'autre aansluit bij Badinters bredere project, dat ook zichtbaar is in haar boeken L'amour en plus: histoire de l'amour maternel (1980) en XY, de l'identité masculine (1992). L'amour en plus verscheen pas in 2023 in de Nederlandse vertaling van Marie Luijten onder de titel De mythe van het moederschap. Met Badinters stelling dat niet iedere vrouw een toegewijde, gelukkige moeder wordt, veroorzaakte de Franse filosofe in 1980 controverse. Vandaag stelt ze vooral gerust en wordt deze stelling bevestigd door de openhartige getuigenissen van meerdere schrijfsters.
Nog dit: in een eerdere leestip besprak ik al ander boek van Élisabeth Badinter, Condorcet. Un intellectuel en politique (1988). Dat boek schreef ze samen met haar maar Robert Badinter.
Kortom: alle boeken van Élisabeth Badinter zijn aanraders. Het is niet omdat deze briljante auteur in de loop van dit jaar 82 zal worden dat we haar mogen vergeten.
