Schaduwen in duistere tijden
“Monsterzicht - Jan Van Aken” ****
Als gestaltpsychotherapeut (op rust, maar het blijft in je bloed zitten) werd ik aangetrokken door de flaptekst. Het verhaal van de jonge assistent-psychiater Viktor Montanus die werk vindt in een psychiatrische kliniek. Bevlogen volgeling van Jung en, zoals het hoort, ook zelf in analyse om straks bij zijn patiënten niet in de val van overdracht te vallen.
De roman speelt zich af in de periode voor de Tweede Wereldoorlog, maar in twee verhaallijnen die elkaar afwisselen.
In de eerste studeert Viktor in Heidelberg, waar hij verliefd wordt op Verena die zich echter laat verblinden door de ideologie van De Partij en een rugzakje heeft vanuit het verleden. Voor zijn eigen analyse en tegen de eigen blinde vlekken gaat hij bij dr. Ahl, die voor de voortvarende en idealistische jonge arts af en toe de puntjes op de professionele i zet. Voor mij zijn hun gesprekken de mooiste van het boek.
Bij zijn aanstelling in de psychiatrische instelling, die geleid wordt door nonnen, heeft Viktor in zijn eigen rugzak de demonen die hij uit Heidelberg meebrengt, maar ook de bijna obsessieve goede wil om de in die tijd gangbare en vaak onmenselijke psychiatrische praktijken te vervangen door het proces van individuatie, dat mensen heelt en heel maakt.
Vooral Lena, een jonge vrouw, fascineert hem. Ze is belezen, intelligent en hoort daar volgens hem en zichzelf niet thuis. Haar stoornis, dat ze van mensen die ze aankijkt tegelijk een normale en monsterlijke gezichtshelft ziet, is voor hem een soort Jungiaans teken.
De raad van zijn Duitse professor lijkt hij vergeten: niet te snel gaan, niet te snel duiden of te nadrukkelijk interpreteren.
‘Blijft de analyticus in de lichtbundel staan, dan vloeit zijn schaduw samen met die van zijn patiënt.’
Dreigt Viktor het slachtoffer te worden van zijn idealisme/ideologie of van zijn hang naar erkenning, of zal hij zelf evenzeer groeien aan zijn patiënten?
Ik kwam maar langzaam in het boek, de tweede helft was duidelijk meeslepender.
De benadering van de auteur is veeleer theoretisch, verhelderend - een diepgaande psychologische schets van de personages - dan emotioneel. Viktor preekt empathie, maar zit te veel in zijn eigen ideeën – de parallel met de nazistische ideologie als tunnelvisie ligt voor de hand.
Hij is zeker niet het sympathiekste maar wel een boeiend personage.
Anderen raken me meer in het hart. Of ze verrassen me met een onverwachte en wijze kordaatheid.
Voor alles blijft de roman echter een schets van ‘de condition humaine’, waar de grens tussen normaal en gekte, tussen echt en onecht, tussen goed en kwaad centraal staat en steeds meer vervaagt.
Een boeiend tijdsdocument in een meestal vlotte, nauwgezette taal. In de dialogen soms een beetje oubollig, in sommige karakters (en niet van de patiënten!) wat overacting. Maar het geheel past wel, denk ik, bij de mentaliteit uit die jaren.
Alleen bleef ik mede daardoor bij het lezen wel meer toeschouwer dan dat ik emotioneel mee in het verhaal gezogen werd.
Misschien was ik op mijn beurt te veel de psychotherapeut die probeert te begrijpen en aan te voelen, en daarom de eigen emoties zolang in de diepvries stopt.
Gerecenseerd voor:
