Propaganda als een inherent risico van elke informatiemaatschappij
Age of Propaganda (1991) is een wetenschappelijk onderbouwd boek dat uitlegt hoe propaganda en overtuigingstechnieken werken in het dagelijks leven. Het richt zich niet alleen op politieke propaganda maar ook op alledaagse beïnvloeding.
Het centrale uitgangspunt is helder en onrustbarend: propaganda werkt niet omdat mensen dom zijn, maar omdat het inspeelt op normale en voorspelbare psychologische processen.
Dit toegankelijke boek combineert psychologisch onderzoek (vooral uit de sociale psychologie), historische en hedendaagse voorbeelden, en diverse casestudies.
Elk hoofdstuk introduceert een beïnvloedingsmechanisme, laat zien hoe het misbruikt wordt, en bespreekt hoe je je ertegen kunt wapenen.
De auteurs laten zien dat mensen vaak niet rationeel beslissen maar eerder vertrouwen op mentale vuistregels (zogenaamde 'heuristieken'), emoties en sociale signalen. Voorbeelden hiervan zijn autoriteitsbias ('deskundigen' die overtuigen), schaarste ('nu of nooit') en sociale bewijskracht ('iedereen doet het').
Propaganda wordt niet gepresenteerd als iets dat alleen voorkomt in totalitaire staten. Integendeel, moderne democratieën zijn volgens de auteurs juist bijzonder vatbaar.
Een belangrijk en ongemakkelijk punt is dat mensen propaganda vaak actief mee in stand houden, omdat zij geneigd zijn informatie te zoeken die hun overtuigingen bevestigt, inconsistenties te rationaliseren en kritiek te zien als een persoonlijk aanval.
In deze tijden van AI, desinformatie en complottheorieën nam ik dit belangwekkende boek dat ik had gelezen in 1992 vandaag terug ter hand. Hoewel dit boek in 1991 verscheen, dus lang voor er sprake was van het internet en sociale media, is het opvallend actueel. Politieke framing, desinformatie, populisme, branding... veel mechanismen die vandaag zichtbaar zijn op sociale platforms worden hier al conceptueel beschreven.
Dit standaardwerk laat zien hoe overtuiging werkt en hoe gemakkelijk zij kan ontsporen in manipulatie. Het maakt duidelijk dat propaganda geen afwijking is van communicatie, maar een structureel risico van elke informatiemaatschappij.
Van een van de auteurs, Elliot Aronson, besprak ik in eerdere leestips al twee andere standaardwerken uit de (sociale) psychologie: The Social Animal (1972), met daarin het hoofdstuk Persuasion, en Mistakes were made... but not by me (2007) dat Aronson samen schreef met Carol Tavris. Hierbij kan ik deze werken nog eens aanbevelen.
