Oorlog en vriendschap

“De onwaardigen - Roy Jacobsen” ****°

Na de Barroy-cyclus, die ik vorig jaar las, was ik wat huiverachtig om aan deze Jacobsen te beginnen, het thema sprak me niet meteen aan, maar de recensies trokken me over de streep, en gelukkig maar.

Een sociale woonwijk in Noorwegen. Iedereen kent elkaar, of je denkt elkaar te kennen, tot de oorlog uitbreekt. Dan weet je het niet meer. Wie je kunt vertrouwen. Wie vriend of vijand is, van twee walletjes eet, of zoals de meerderheid onverschillig is.

Alles en iedereen is anders. Volwassenen en kinderen proberen elk op hun manier te overleven. Allemaal verdwijnen ze op tijd en stond, je weet niet waarheen, er worden best geen vragen gesteld.

En als de ouders niet langer voor de kinderen kunnen zorgen, zorgen de kinderen voor hen, en voor de jongsten die misschien nog iets van een kindertijd kunnen hebben.

Carl (Kalle) en zijn vrienden hebben een jeugdbende. Het begint bij eten en fietsen jatten die ze oplappen. Wat je kunt gebruiken hou je, de rest probeer je te verkopen. Het geld wordt eerlijk verdeeld. Het wordt ook eerlijk aan de moeders gegeven die het gezin in leven proberen te houden, en soms zichzelf, zoals Mamme, Carls moeder, nadat zijn vader gestorven is in dubieuze omstandigheden die vragen oproept aan welke kant hij stond, van de Bezetter of van het Verzet.

Er is die kaart die hij aan zijn zoon geeft als een laatste boodschap, met de plaats van verlaten villa’s.

En wat hij tegen de Duitse wachtpost moet zeggen als er iets gebeurt. Wo sind wir?

De vader die hij voor klootzak heeft uitgescholden en die hij niet kan loslaten.

En intussen gieren de hormonen door je lijf en moet je ook nog proberen niet bang te zijn en volwassen te worden, niet alleen op de manier waarop een oorlog dat doet maar zoals in alle tijden, in je vlees en je bloed.

Raadsels die opgelost moeten worden en voor nog meer raadsels zorgen.

Normen die vervagen, want in liefde en oorlog is alles te rechtvaardigen, of toch niet?

Van diefstal tot luxegoederen, die moeilijker te verpatsen zijn en hen in een gevaarlijker netwerk verstrikt doen raken dan ze kunnen vermoeden, tot zelfs wraak en moord.

Een leven op de rand, van de realiteit en van gekte, maar ook van onverbrekelijke vriendschap, loyaliteit en de drift om te leven en weer jezelf te zijn, straks als de duisternis voorbij zal zijn.

Jacobsen is een rasverteller, hier vaak in harde, confronterende taal die niets verbloemt, noch wat er gebeurt noch hoe de relaties tussen mensen zich vormen en vervormen en hervormen, met hier en daar des te rakender een poëtische passage, een zin als een lichtstraal.

Het verhaal is spannend, het heeft onderstromen van een avonturenroman en zelfs een thriller, maar voor alles is het een diepgaande psychologische en sociale schets van een tijd en gemeenschap in oorlog.

Het stelt vragen en laat je samen met de personages zoeken en zoals zij kom je er ook zelf niet helemaal uit of nooit helemaal achter de hele waarheid, want zo is het toen beslist ook gegaan. Het was wat het was, en daartussen zijn er de gaten en je eigen geheugen kun je soms nog het minst van alles vertrouwen…

En kun je er vrede mee krijgen?