Het leven stroomt door ons, soms verborgen onder lagen huid, voor het ergens weer aan de oppervlakte komt.

“Er stromen rivieren in de lucht - Elif Shafak” ****

“Wat er ook gebeurt, vertel het aan het water. Dat zal je pijn en angst meevoeren. En zelfs als je geen stromende rivier kunt vinden, moet je maar denken dat het in je lijf zit. Je bestaat uit water.”

Drie hoofdpersonen in drie verhaallijnen, en alle drie hebben de personages redenen te over om hun hart bij het water te luchten. Enerzijds de Theems in Londen, anderzijds de Tigris, in wat vroeger Mesopotamië was.

Het is zowel een reis door de tijd en wat beschaving heet als een innerlijke reis in het hart van individuen en van een etnische minderheid, die van de Jezidi, door hun vijanden duivelaanbidders genoemd. Ze werden systematisch uitgemoord.

Het is ook een sociaal en ecologisch ‘manifest’: over gebrutaliseerde vrouwenrechten, illegale handel in kunst en mensenlevens, wreedheid, uitbuiting en machtsmisbruik, de teloorgang van de aarde die we blijven uitputten tegen alle waarschuwingen in.

Centraal in dat alles staat de kracht van het water: dat leven geeft, kan zuiveren en helen, maar ook kan verwoesten. Water dat vrij is om te gaan en te staan waar het wil. Het gaat en keert terug, in de symbolische regendruppel die verdampt, weer condenseert, in de lucht en door rivieren reist, in de aarde bomen en planten hun levenssap geeft, in onze tranen, ons verkwikt in ons bad en in onze koffie…

Het is het verhaal van de held Gilgamesj die eigenlijk een antiheld was die onsterfelijkheid zocht, tot hij nederigheid leerde en zijn rusteloze hart eindelijk vrede vond.

Het is het verhaal van kleine mensen die heldenmoed tonen om hun waarheid en waarden niet te verloochenen op het moment dat ze alles kwijtraken.

Het verhaal van mens of onmens zijn, en een vaag gebied daartussen, waar goede wil, omstandigheden en praktische bezwaren elkaar hard in de weg kunnen zitten.

Het is een liefdesverhaal, in alle aspecten van het bestaan.

Het begint, zoals de meeste verhalen uit vroeger tijden, bij ‘Er was eens…’

Lang, lang geleden en in een bijna vergeten stad, Nineve, die weldra zal worden verwoest. De koning die er heerste heette Assurbanipal. Hij was even meedogenloos als belezen. Een despoot die zo bang was voor de macht van verhalenvertellers dat een tablet in lapis lazuli, met daarop een ‘dissident’ fragment van het Gilgamesjgedicht, nooit onder andere ogen dan de zijne mocht komen.

Daarna volgen we afwisselend Arthur, Narin en Zaleekhah op hun weg in het leven. Ze kennen elkaar niet, toch zullen ze straks alles met elkaar te maken krijgen.

Arthur, genoemd naar de Koning van Camelot, maar geboren in de sloppenwijken van Londen, waar zijn moeder een bestaan bijeen probeert te scharrelen uit de modder langs de Theems, die één stinkende riool is. Het is 1840. Arthur blijkt zowel een fenomenaal geheugen als weinig sociale vaardigheden te hebben, een beetje een excentriekeling. In deze tijden zouden we er vast een syndroom op plakken.

Door toeval ontwikkelt hij een fascinatie voor de spijkertabletten van de oude Assyrische kunst. Een baan in het British Museum creëert nieuwe kansen om hogerop en uit de armoede te komen en uiteindelijk zijn droom te realiseren: naar Nineve te gaan en daar het Gilgamesjgedicht op te graven. Aanvankelijk is hij geobsedeerd door scherven, om wat kapot was weer heel te maken en aan de mensen terug te geven wat vergeten en verloren is gegaan. Zijn hart even rusteloos als dat van Gilgamesj. Als hij de Jezedi leert kennen, door iedereen verguisd en gehaat, wil hij ook mensen heel maken en probeert zo ook zichzelf te helen.

Hij leeft in twee werelden die hij tegenover elkaar zet: Londen en Nineve, de Theems en de Tigris, zijn hoofd en zijn hart.

Narin. We schrijven Turkije, 2014. Een meisje van negen dat weldra met haar vader en moeder naar Irak zal reizen om er gedoopt te worden in de Tigris, in de heilige Lalishvallei. Hun eigen thuisland zal nu heel snel door de bouw van een gigantische dam onder water worden gezet, inclusief de graven van hun voorouders, hun huizen, hun geschiedenis.

Ook persoonlijk is Narin getekend: over afzienbare tijd zal ze volledig doof zijn. Voor het zover is wil haar oma haar nog zoveel mogelijk leren. Ze stamt af uit een oude generatie van zieners, waaronder Narins betovergrootmoeder Leila. Zij was de laatste om de toekomst te voorspellen. Wat ze gezien had dat haar volk weldra zou overkomen was te gruwelijk om haar gave of lot ooit nog te gebruiken, net zoals Arthur gekweld wordt door alles in de levens van anderen dat hij ooit gezien en gehoord heeft en niet kan vergeten.

Intussen dreigt een genocide van ISIS tegen Narin en haar volk van Jezidi. Die ook een strijd is van mannelijke overheersing over vrouwen.

Je kunt maar beter gedood worden dan je waardigheid te verliezen…

Londen, 2018. Dokter Zaleekhah Clarke, professor in de hydrologie, betrekt na haar scheiding een woonboot op de Theems. Ook zij draagt het onrustige hart mee van iemand die het vermogen mist om gelukkig te zijn. Aan de basis van het trauma ligt de verdrinkingsdood van haar ouders. Haar vader was Engelsman, haar moeder Iraaks. Een geëmigreerde oom en zijn vrouw ontfermen zich over haar. Ze is voor hen zoals hun eigen dochter Helen. Voor zijn familie zou de oom alles doen. Zoals in oorlog is ook in de liefde alles geoorloofd. Toch is niet alles wat het lijkt.

Dan is er nog Zaleekhah’s vriendin, die zich verdiept heeft in de oude Assyrische cultuur, en die haar even zorgvuldig leest als Arthur zijn gebroken kleitabletten.

Aan het eind stromen de drie verhalen in een onverwachte pijnlijke maar ook ontroerende apotheose samen.

“Wat de drie buitenstaanders door de eeuwen heen met elkaar verbindt, is het water, want: ‘Water bewaart alle herinneringen. Het zijn de mensen die vergeten’.”

Maar “Water is ook de ultieme immigrant, gevangen in doortocht, nooit in staat zich te settelen. (…) Zo verbluffend veerkrachtig maar tegelijk zo enorm kwetsbaar als het is – een opdrogende stervende kracht.”

Elif Shafak is een schrijfster vanuit het hart en de buik. Haar stijl is zintuiglijk en emotioneel. Een vertelster pur sang, die poëzie, spiritualiteit en geschiedenis schijnbaar moeiteloos met elkaar verweeft.

Door die zinderende zinnen heb je de neiging een oogje dicht te knijpen voor de onwaarschijnlijk veel toevalligheden die het verhaal te gewild sturen.

Er is nog wel meer Té.

Te vaak een belerende passage, anderzijds legt Shafak stukken geschiedenis bloot, zoals Arthur dat met zijn kleitabletten doet, waar ik anders nooit van geweten zou hebben. Het is vooral de toon die iets minder moraliserend had mogen zijn. Het weten zelf blijft boeiend.

Misschien is er ook té veel verhaal voor één roman. Het is overweldigend, moeilijk om het allemaal te blijven bevatten, mentaal en emotioneel. Met amper de tijd om tussenin op adem te komen. Maar dan denk ik aan wat een criticus ooit over een van mijn boeken schreef en hoe kwaad het me maakte, want wat ik geschreven had was maar het topje van de ijsberg. Als hij één dag in mijn therapiestoel kwam zitten, dacht ik toen, zou hij wel anders piepen. Waarschijnlijk is het in dit geval niet anders. Het is het leven zoals het is, in al zijn complexiteit.

Hoe dan ook ben ik blij dat ik eindelijk de kans kreeg dit boek te lezen. Ik heb er meer dan een jaar op gewacht. Met dank aan mijn nefrologe die het me van harte aanraadde. En hebben ook nieren niet alles met water te maken? Als ze beschadigd raken kunnen ze ons vergiftigen, maar ze zuiveren ons ook, filteren verdriet, angsten en boosheid weg zodat de liefde weer vrij kan stromen.

Water vindt altijd zijn weg.

Mensen zullen altijd water zoeken.

Intussen vinden ze meanderend hun weg.