Alle dieptes van de menselijke ziel
‘Ik ben een realist op een hoger niveau,’ zei Fjodor Michailovitsj Dostojevski over zichzelf, ‘ik beschrijf alle dieptes van de menselijke ziel.’ Zijn eigen ervaringen kwamen hem daarbij goed van pas. Als politieke radicaal (en beginnend schrijver) was hij door de tsaristische politie in 1849 gearresteerd, op een haar na gefusilleerd en voor vier jaar verbannen naar Siberië. Als epilepticus, godsdienstfanaat en pathologisch gokker stond hij voortdurend op gespannen voet met het leven. Schuld en boete bepaalden zijn bestaan. Morele twijfels en broze geesten bevolken zijn boeken. Zijn grote romans draaien om moord.
De lectuur van Dostojevski’s Schuld en boete (1866), heeft een onvergetelijke indruk gemaakt op mijn toen zeventienjarige zelf. Het boek stond op de verplichte leeslijst van onze cursus ‘wereldliteratuur’. Bijna vijftig jaar later wil ik het hier graag meegeven als leestip. Mijn versie van de roman was een editie uit 1975 met als titel Schuld en boete, moderne edities krijgen steevast de titel Misdaad en straf mee.
Het verhaal van de straatarme student in Sint-Petersburg die een oude woekeraarster vermoordt omdat hij zichzelf als übermensch boven wet en moraal acht, is een van de voorlopers van de moderne misdaadroman. Niet alleen omdat Misdaad en straf met veel suspense vertelt hoe Rodion Romanovitsj Raskolnikov met een bijl de pandjesbazin en haar per ongeluk in de weg lopende zuster van kant maakt, maar vooral omdat het meedogenloos beschrijft hoe de student daarna worstelt met zijn geweten en door een vasthoudende politie-inspecteur langzaam maar zeker tot een bekentenis wordt gedwongen.
Dostojevski, de ‘Meester van Sint-Petersburg’, behoort met recht en rede tot de invloedrijkste auteurs aller tijden. Misdaad en straf staat garant voor een beklemmende en psychologisch intense leeservaring die nog lang blijft nazinderen.
Synopsis
Een student denkt met de moord op een woekeraarster een goede daad gesteld te hebben, maar wordt allengs bekropen door wroeging.