De listen en kunstjes van de Joodse verzetsstrijdster Lisa Fittko

In Vlucht over de Pyreneeën beschrijft de Joodse verzetsstrijdster Lisa Fittko (1909, Oezjhorod/in het huidige Oekraïne - 2005, Chicago) de ontstellende gebeurtenissen die haar leven bepaalden in de jaren 1940/1941.

Haar relaas begint in mei 1940, ten tijde van de Duitse opmars in Frankrijk. In Parijs wordt ze als ‘ongewenste buitenlander’ op een transport naar het vrouwenkamp in het Zuid-Franse Gurs gezet. Samen met een zestigtal andere vrouwen kan ze er evenwel ontsnappen. Ze vlucht richting zuiden. Onderweg raakt ze na de nodige verwikkelingen herenigd met haar wederhelft, Hans Fittko. Samen bereiken ze Marseille.

Anders dan heel wat antifascisten en Joodse vluchtelingen heeft Hans Fittko weinig vertrouwen in een overzeese vluchtroute om Europa te verlaten. Hij zou liever ergens op het platteland onderduiken. Toch pluist Lisa Fittko vooral de emigratiemogelijkheden via de Atlantische Oceaan vanuit Portugal uit. De grootste uitdaging daarbij is het oversteken van de Frans-Spaanse grens. Maar vindingrijk als ze is, krijgt ze dankzij de burgmeester van Banyuls-sur-Mer weet van een geheim smokkelaarspad, waarlangs Spanje bereikbaar is.

Haar eerste verkenning van deze route is meteen haar meest legendarische expeditie. Ze brengt daarbij namelijk de Joodse filosoof Walter Benjamin en twee kennissen van hem over de bergkam naar de overkant. De overtocht is een succes, maar helaas berooft de achtenveertigjarige Walter Benjamin zich in het grensdorp Portbou van het leven, wanneer hij lucht krijgt van onvoorziene administratieve complicaties. Hij is dan ook geen kei in het zichzelf redden uit hachelijke situaties, dit in tegenstelling tot Lisa Fittko: ‘Om het land uit te komen moest je leren door de gaatjes te kruipen en met allerlei listen en kunstjes zien te ontsnappen uit het doolhof, dat steeds maar weer een nieuwe vorm aannam’.

Onbaatzuchtig en met gevaar voor eigen lijf en leden brengen Lisa en Hans Fittko nog maandenlang hulpzoekenden via de Pyreneeën naar Spanje. Het reddingswerk waar ze bij betrokken waren, is overigens ook het thema van de fel geromantiseerde Netflix-reeks Transatlantic (2023). In Vlucht over de Pyreneeën zet Lisa Fittko zelf zonder een zweem van sensatie haar eigen ontzagwekkende verhaal neer. Haar toon is bescheiden, maar de feiten spreken voor zich en onthullen een heldhaftige, koelbloedige en groothartige vrouw.

Meer over Lisa Fittko’s reddingswerk vind je op mijn webstek Boekanza: Geboekt – Portbou: Frans-Spaans grensdorp en draaischijf voor het reddingswerk van verzetsstrijdster Lisa Fittko.