Een satire op een beschaving in verval

De Oostenrijkse auteur Robert Musil werkte aan Der Mann ohne Eigenschaften tot zijn dood in 1942. Het eerste deel verscheen in 1930, het tweede deel in 1933, maar uiteindelijk bleef het werk onvoltooid.

Als student las ik deze complexe roman in het Frans, in de goedkope pocketeditie van Éditions du Seuil met schitterende schilderijen van Gustav Klimt op de covers. In de bibliotheek van Oostende is de Nederlandse vertaling beschikbaar, met het eveneens prachtige doek Jeune homme à la fenêtre van Gustave Caillebotte op de cover.

Het verhaal van Der Mann ohne Eigenschaften speelt zich af in Wenen vlak voor de Eerste Wereldoorlog. Musil noemt het rijk 'Kakanien', een satire op het Oostenrijks-Hongaarse rijk.

De hoofdpersoon Ulrich is een intellectuele man zonder vaste identiteit of duidelijke levensdoelen. Hij heeft talent en intelligentie, maar geen 'eigenschappen' die hem vastleggen. Hij staat symbool voor de moderne mens, die twijfelt aan tradities en waarden.

Volgens velen is De man zonder eigenschappen een plotloos boek waarin iedere lezer rond bladzijde 80 blijft steken. De echte fans bewonderen echter de fijnzinnige ironie en de scherpe manier waarop Musil de persoonlijkheid van zijn hoofdpersoon ontleedt.

In een samenleving op de rand van instorting zoeken Ulrich en zijn zus Agathe naar een hogere vorm van bestaan. Kan de mens leven buiten maatschappelijke rollen? Is er een innerlijke vrijheid mogelijk? Deze fascinerende roman is niet enkel een satire op een beschaving in verval maar tevens een zoektocht naar zin en authenticiteit.

Ook in de turbulente tijden die we dezer dagen beleven, loont het de moeite om deze bladzijden traag tot ons te nemen. Musil onderzoekt hoe moeilijk het is om een vaste identiteit te hebben in een snel veranderende wereld: waarheid is relatief, persoonlijkheid is fluïde en de moderne mens leeft in mogelijkheden in plaats van zekerheden.